Stowarzyszenie Dom Wszystkich Polska
foto: materiał własny
SYSTEM POMOCY PRAWNEJ DLA NAJUBOŻSZYCH- REALNE ROZWIĄZANIA REALNEJ POTRZEBY

           Niemal każdego dnia media alarmują opinię publiczną, donosząc o  patologicznych sytuacjach, jakie zaistniały w obrocie prawnym czy też w ramach funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, a których ofiarą stał się zwykły, bezbronny wobec silniejszego przeciwnika obywatel. W tym miejscu od razu przypomina mi się nagłośniona niegdyś sprawa kobiety, która miała w skrótowym przekazie - zostać osadzona w zakładzie karnym, ponieważ nie zapłaciła 2300 zł grzywny. Sprawą tą pewnego piątku żyła niemal cała Polska, wypowiadał się o niej nawet sam premier. Kobieta miała zostać osadzona, ponieważ z uwagi na swoją sytuację nie zapłaciła grzywny, egzekucja okazała się bezskuteczna, więc sąd zgodnie z przepisami orzekł wobec niej zastępczą karę pozbawienia wolności. Gdyby dostęp do informacji prawnej i pomocy prawnej dla najuboższych nie był w praktyce w naszym kraju fikcją, kobieta zapewne dowiedziałaby się, że może ubiegać się o odroczenie terminu zapłaty grzywny, rozłożenie jej na raty czy wreszcie o umorzenie grzywny z uwagi na sytuację rodzinno-materialną i uzyskałaby pomoc w skorzystaniu z tych instytucji.

           Od przeszło 20 lat trwają w Polsce prace nad systemem pomocy prawnej dla osób najuboższych. W tym czasie przygotowane zostały co prawda projekty, ale nie były one nawet przedmiotem głosowania. Aktualnie trwa praca nad kolejnym. W tym roku został opublikowany raport z pierwszego etapu tych prac: nie wiadomo jeszcze kto będzie udzielał porad, komu, na jakich zasadach, na jakim szczeblu, kto i jak będzie to nadzorował, jaka będzie procedura udzielania takiej pomocy itd., podawane są tylko rozmaite warianty możliwych rozwiązań, co nie stanowi imponującego dorobku jak na okres prac. Co więcej, autorzy opracowania wskazują, że przed nimi jeszcze kolejne etapy konsultacji, co z kolei prowadzi do wniosku, że zapewne lata miną zanim zobaczymy realne efekty chcociażby w postaci projektu ustawy, nie mówiąc już o wejściu tych rozwiązań w życie.

           Niezależnie od tempa pracy zespołu, również analiza dotychczasowych jej efektów  nie pozwala na optymizm. Jeżeli przyjąć, a zapewne jest to założenie poprawne, że przeszkodą do wprowadzenia systemu pomocy prawnej dla najuboższych są po pierwsze – oczywiście- koszty i po drugie problem, jak system taki zorganizować, aby był sprawny i racjonalny, to niestety zespół nie jest w stanie pokonać obu tych barier. Wszystkie warianty rozważane przez zespół to warianty budujące całkowicie nowy , zbiurokratyzowany system, gdzie koszty będzie generować nie tylko samo poradnictwo, ale też nadzór nad nim, monitorowanie, funkcjonowanie organów tego poradnictwa, wybór ofert czy certyfikacja osób udzielających porad.

           Na zagadnienie należałoby spojrzeć od innej strony niż zrobili to dotychczas pracujący w zespole. Należy przede wszystkim uwzględnić to, że w naszym kraju  istnieją już pewne elementy systemu pomocy prawnej dla osób najuboższych. Takimi elementami są przede wszystkim instytucje pomocy prawnej z urzędu w toczących się postępowaniach ( pełnomocnik z urzędu, obrońca z urzędu), ale i organy czy organizacje udzielające pomocy prawnej, zarówno powiązane z państwem czy jednostkami samorządu terytorialnego, jak i organizacje pozarządowe. Barierami natomiast dla obywatela w uzyskaniu skutecznej pomocy prawnej są w pierwszej kolejności brak wiedzy i informacji:  o potrzebie czy też konieczności zasięgnięcia takiej pomocy oraz tego, gdzie i na jakich zasadach taką pomoc można uzyskać, w drugiej zaś dopiero kolejności są to przeszkody finansowe. Należy zatem stworzyć system, który  pozwoli przezwyciężyć te bariery, myśleć o rozwiązaniach kompleksowych, nie tylko o systemie poradnictwa, ale także o systemie informacji, o zachowaniu spójności między tym, co już działa oraz tym, co ma zostać wprowadzone i jednocześnie stworzyć system taki, który nie będzie generować zbędnych kosztów, inaczej bowiem trudności finansowe państwa ( a problem w dniu dzisiejszym mocno aktualny) zawsze staną na przeszkodzie jego wprowadzeniu.

           W rezultacie Stowarzyszenie Dom Wszystkich Polska przygotowało założenia projektu kompleksowego rozwiązania problemu z pomoca prawną dla najuboższych. Jest to projekt, który zmierza do maksymalnego wykorzystania istniejących już rozwiązań, poprawy regulacji niedoskonałych, uzupełnienia systemu o elementy brakujące w tym także o elementy informacyjne. System jest oparty na 3 filarach. Pierwszy obejmuje pomoc prawną podczas toczących się postępowań karnych, cywilnych i administracyjnych. W tym przypadku zakłada przede wszystkim korektę przepisów postępowania cywilnego w celu wprowadzenia realnej pomocy pełnomocnika z urzędu i wyeliminowanie przepisu, zgodnie z którym warunkiem ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest nie tylko trudna sytuacja materialna ubiegającego się o taką pomoc, ale i uznanie przez  sędziego, że udział adwokata czy radcy prawnego jest w sprawie potrzebny. W praktyce wiele spraw ocenianych jest przez sądy jako niewymagające takiej pomocy, bo jawią się one jako nieskomplikowane  z perspektywy sędziego, co nie oznacza, że nie są skomplikowane z punktu widzenia obywtela.

           Drugi filar to pomoc prawna pozasądowa. Chodzi tu przede wszystkim o poradnictwo prawne. Tym elementem głównie zajmowały się dotychczas pracujące zespoły, jednak, jak zostało wskazane wyżej, próbują powoływać nowy system i to system mocno zbiurokratyzowany, drogi, nadal też brak koncepcji, kto porad ma udzialać, jak weryfikować kompetencje i wiedzę porad udzielających, jaką odpowiedzialność powinny te osoby ponosić za treść udzielanej porady itp. Projekt Stowarzyszenia rozwiązuje wszystkie te problemy. Założenie jest proste- zamiast tworzyć nowy system, generować koszty, budować niepotrzebnie nowe instytucje- należy wykorzystać istniejący już system pomocy prawnej udzielanej z urzędu przez adwokatów i radców prawnych. Porad prawnych udzielali by adwokaci i radcowie prawni, zgłaszający się do uczestnictwa w systemie. Odpada tym samym problem sposobu wyboru osób udzielających porad, ich wiedzy, kompetencji, odpowiedzialności za działanie, jako, iż mamy odpowiedzialność dyscyplinarną, niezależnie od ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej.  Jednocześnie przy takim rozwiązaniu gwarantujemy osobom najuboższym pomoc prawną na tym samym poziomie, co pomoc uzyskiwana odpłatnie w warunkach rynkowych ( aktualnie – dla porównania-  w raporcie jako rozważany pojawia się wariant, aby pomocy prawnej udzielały nawet osoby bez wykształcenia prawniczego).

            Aby nie dublować pomocy świadczonej przez adwokatów i radców prawnych z zakresem pomocy  świadczonej przez inne wyspecjalizowane instytucje, należałoby z zakresu przedmiotowego porad wyeliminować między innymi prawo pracy, zagadnienia związane z ochroną konsumenta, bowiem w tych sprawach obywatele moga już uzyskać pomoc prawną w odpowiednich organach ( Państwowa Inspekcja Pracy, Miejski czy też Powiatowy Rzecznik Konsumenta). Pomoc z założenia ma służyć osobom najuboższym i znajdującym się w wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej. Próg uzyskiwanego dochodu warunkującego możliwość uzyskania pomocy całkowicie nieodpłatnie powinien zostać ustalony po uwzględnieniu wysokości środków przeznaczonych na tę pomoc. Jeżeli środków tych będzie dostatecznie dużo, można pomyśleć będzie o objęciu pomocą również osoby z wyższym dochodem ( również z określonym progiem) na warunkach współpłatności ze stawką niższą niż stawka rynkowa. Zapewnić natomiast – niezależnie od progu dochodowego- należałoby nieodpłatną pomoc osobom znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji, między innymi: bezdomnym, bezrobotnym, rencistom, ofiarom przestępstw, niepełnosprawnym, uchodźcom. Aktualnie rysuje się możliwość uzyskania środków przeznaczonych na pomoc prawną w związku z nową perpektywą budżetową Unii Europejskiej, co także powinno sprzyjać przyspieszeniu prac.

           Wreszcie pozostaje filar trzeci: informacja, edukacja i koordynacja, czyli niezbędne spięcie całego systemu. W ramach tego filaru należy zapewnić obywatelom, między innymi w sądach , urzędach, ośrodkach pomocy społecznej (w budynkach, na stronach internetowych) informacje, gdzie i na jakich warunkach mogą skorzystać z bezpłatnej pomocy prawnej, uwzlędniającej wszystkie instytucje i organizacje działające na danym terenie, jak też zamieszczenie podstawowych informacji dotyczących postępowań sądowych, praw i obowiązków w ramach toczących sie postępowań i ich realizacji w praktyce, tak, aby były one dostępne nie tylko w sensie fizycznym, ale przede wszystkim zrozumiałe dla każdego obywatela. Powszechnym zjawiskiem jest również to, iż obywatele zgłaszają się po pomoc prawną zbyt późno, kiedy realna pomoc staje sie często niemożliwa, stąd ważna jest również edukacja prawnicza obywateli tak, aby wiedzieli, jak bezpieczenie funkcjonować w codziennym obrocie prawnym, aby potrafili trafniej ocenić potrzebę korzystania z pomocy fachowej i wreszcie, aby wiedzieli, gdzie takiej pomocy szukać. Koordynacja zaś zapewnia harmonizację działań wszystkich podmiotów świadczących pomoc prawną tak, aby działania ich się nie dublowały i aby zapewnić obywatelom dostęp do wszystkich tych podmiotów.

           Tylko całościowe podejście do systemu pomocy prawnej dla najuboższych jest w stanie zagwarantować, iż system ten nie będzie fikcją i rzeczywiście będzie właściwie realizował swoje cele. Jest to również racjonalna inwestycja publicznych pieniędzy, służąca nie tylko realizacji praw przyznanych obywatelom w Konstytucji, w tym prawa do sądu, ale w perspektywie służąca również zmniejszeniu liczby niepotrzebnych postępowań sądowych, co z kolei doprowadzi do oszczędności na tym polu i przyśpieszenia tempa rozpoznawania innych spraw ( wobec spadku ich ogólnej liczby). Przez najbliższe lata finansowanie programu w zakresie II I III filara mogą zapewnić środki z Unii Europejskiej, natomiast w perpektywie dalszej można zracjonalizować przepisy dotyczące kosztów sądowych i ich stosowanie, tak, aby system stanowił możliwie najmniejsze obciążenie budżetu krajowego.

          

                                               adwokat Paulina Lipińska

                                                        Stowarzyszenie Dom Wszystkich Polska

Region: